Thực ra vấn đề tìm “gam” cho một bản nhạc là một
vấn đề tương đối rộng đấy nếu nói từ cơ bản.
Nếu nói nôm na thì nó thế này: một bài hát bao
giờ cũng có giai điệu gồm các nốt liên tiếp nhau, khi mà ta đệm đàn cho giai
điệu ấy (tức bài hát ấy) thì phải làm thế nào cái tiếng ùm ùm của đàn mình nó
hợp với cái nốt của giai điệu bài hát.
Mọi người hay dùng từ gam, thực ra không chính
xác mà phải dùng là hợp âm , cái việc “dò gam” chính là tìm các hợp âm để hòa
thanh cho giai điệu.
- Chính xác thì gam là gì?
- Một gam gồm có 7 nốt nhạc, vd gam Đô trưởng có
7 nốt Đồ Rê Mi Fa Sol La Si Đô. Một bài hát sử dụng gam Đô trưởng chỉ sử dụng 7
nốt nhạc này ở những cao độ khác nhau (Đồ, đô, đố ..) (trừ trừơng hợp thăng
giáng bất thường).
- Thế hợp âm là gì?
- Hợp âm là hợp của nhiều âm (nốt). Thường dùng
nhất là hơp-âm-ba, có 3 nốt tạo bởi 2 quãng 3 tiếp
nối nhau (quãng 3 là quãng 3
nốt nhạc. VD: Đồ(1)-(rê(2))-Mi(3), Mi(1)-Sol(3),
từ Fa đến La là quãng 3)
Chú ý 1:Thường dùng nhất
là hợp-âm-ba=> gồm 3 nốt
Chú ý 2: 3 nốt cách quãng
3=>3 nốt là 1_3_5
- Gam với hợp âm thì liên quan quan gì tới nhau?
- Mỗi gam có một hệ thống hợp âm của riêng nó
(chính xác là có 7 hợp âm). Bài nào gam Đô Trưởng chỉ sử dụng những hợp âm của
gam Đô Trưởng.
- Làm thế nào để biết gam này thì có những hợp
âm nào?
- Quá dễ, lấy 7 nốt nhạc và tạo thành tất cả
những hợp-âm-ba có thể.
VD Gam Đô Trưởng có các hợp âm sau:
Đô-Mi-Son
Rê-Fa-La
Mi-Son-Si
Fa-La-Đô
La-Đô-Mi
Si-Rê-Fa
Để đơn giản thì người ta quy ước tên gọi hợp âm
như sau
- Tên hợp âm là tên nốt gốc, trong trường hợp
Đô-Mi-Son thì là hợp âm Đô (ký hiệu là C)
- Tính chất hợp âm trưởng hay thứ, tùy thuộc vào
cấu tạo. Ở đây, các hợp âm của chúng ta được xd theo quãng 3, mà có 2 kiểu quãng
3 là q 3 trưởng và q 3 thứ. VD các quãng Đô-Mi, Rê-Fa#, Mi-Son#, Fa-La, Son-Si
là 3 trưởng còn Mi-Son, Rê-Fa, La-Đô là 3 thứ (ngay bây giờ lấy đàn ra tìm hiểu
vì sao nhé)
Khi đó, nếu hợp âm có 1 quãng 3 trường ở dưới, 3
thứ ở trên thì là hợp âm trưởng, ngược lại là hợp âm thứ.
VD:
Đô-Mi-Son thì Đô-Mi là q 3 trưởng, Mi-Son là q3
thứ ,vậy đây là hợp âm Đô trưởng (kí hiệu C)
Son-Si-Rê thì Son-Si là q 3 trưởng, Si-Rê là q 3
thứ, vậy đây là hợp âm Son trưởng (G)
Mi-Son-Si thì Mi-Son là q 3 thứ, Son-Si là 3
trưởng, vậy đây là hợp âm Mi thứ (Em)
La-Đô-Mi thì La-Đô là q 3 thứ, Đô-Mi là q 3
trưởng, vậy là La thứ (Am)
Sử dụng những điều trên ta có được 7 hợp âm của
gam Đô trưởng là C,Dm,Em,F,G,Am và Bdim (hợp âm Si giảm, ít khi sd, tạm thời
không quan tâm tới). Bài nào sử dụng gam C thì chỉ sd 7 hợp âm trên, nghĩa là
với 6 hợp âm (trừ hợp âm Bdim) có thể đệm mọi bài hát phổ thông viết trên gam Đô
Trưởng.
Thế rút cục là đệm thế nào nhỉ? Hì hì có ngay
Quy tắc vàng: Hợp âm đệm phải chứa nốt giai điệu
(dĩ nhiên là có thể trong 1,2,3… hoặc 1/2,1/3 nhịp sau đó đổi sang hợp âm khác)
Thế nghĩa là đoạn nhạc mà giai điệu có các nốt
Đô, Mi chẳng hạn thì có thể đệm bằng hợp âm Đô trưởng (Đô-Mi-Son)
hoặc La thứ
(La-Đô-Mi).
Nếu chỉ có nốt
Rê thì có thể đệm bằng hợp âm Rê thứ
(Rê-Fa-La) hoặc
Son trưởng (Son-Si-Rê) …
Dĩ nhiên nếu có cả 3 nốt của hợp âm thì khỏi cần phải
chọn. Còn nếu có nhiều hơn 3 nốt của một hợp âm, hay có nốt không thuộc hợp âm
thì sẽ phải chọn ra nốt chính/quan trọng (sẽ nói sau)
VD
1/Bài Làng Tôi, gam đô trưởng:
Làng tôi xanh …
Đồ—-Mi–Son– …
Quá rõ là phải đệm bằng hợp âm Đô trưởng © ở
đoạn này
2/đoạn khác của bài Làng tôi
Nhưng thôi rồi, còn đâu quê nhà …
|Đô—-Đô–|Là—-Là–|Si—-Si-Sòn| … (dấu | để chỉ ô
nhịp)
|C———–|F———–|G————| …
3/Bài Em ơi HN phố, gam La thứ:
|Em ơi, H N |phố …
|Mi–Mi—-Là-Là-|Fá …
|Am—————-|Dm …
Ta thấy, ở VD 2, ô nhịp đầu chỉ có 1 nốt Đô, mà
hợp âm F(Fa-La-Đô) cũng chứa nốt Đô Am(La-Đô-Mi) cũng thế, ở ô nhịp 2 thì
Dm(D-F-A) hoặc Am(A-C-E) cũng đều chứa nốt A, ô nhịp thì có cả Em(E-G-B) cũng
chứa cả G lân B. Vậy nên chọn hợp âm nào thì phù hợp?
Tiêu chuẩn chọn hợp âm :
- ưu tiên hợp âm chủ, gam C thì hợp âm C là hợp
âm chủ sẽ xuất hiện nhiều nhất, ngoài ra thì bài gam trưởng sẽ có dùng nhiều hợp
âm trưởng hơn và ngược lại.
- ưu tiên phách mạnh của nhịp, thưởng là phách
đầu,
ví dụ điệu Valse: Chình-Chát-chát thì ưu tiên
nốt nào nằm vào phách “Chình”
- chú ý số lượng nốt trong ô nhịp,
ví dụ ô nhịp |C-D-E-G| thì nốt D có thể bỏ qua
và vẫn đệm C bt; hoặc ô nhịp |E-D-D-D| thì cũng có thể bỏ qua cả E là phách mạnh
để chơi Dm hoặc G.
- chú ý ngữ cảnh, sự cân đối giữa toàn bài, bài
buồn thì dùng nhiều hợp âm thứ hơn. Cái này tuỳ bạn cân nhắc!
Ở ví dụ 2, chọn C, F và G là do bài hát ở gam Đô
trưởng nên ưu tiên dùng các hợp âm trưởng là F,G; hợp âm trưởng thể hiện tốt sự
trầm hùng.
Ngược lại, ở VD 3, ô nhịp đầu thì chỉ có Am chứa
cả Mi và Là, nhưng ô nhịp 2 ta phải chọn giữa Dm và F là 2 hợp âm đều chứa nốt
F, ở đây hợp âm thứ được ưu tiên.
Nói như vậy không có nghĩa là bạn chỉ có thể
chọn 1 trong các hợp âm. Có nhiều cách hòa âm cho một bài hát, chỉ có một điều
là có hay hay không, cách nào hay hơn thôi!
VD Em ơi HN phố
… mảnh trăng mồ côi mùa |đông mùa đông năm |ấy
… Mì– La — Là–Si–Là–|Si—Là–Si—Là_Si|Đố
Cách1:
… —–Am——————|Em——————|Am
Cách2:
… —–F——————–|G——————–|F
Cách3:
… —–F——————–|Em——————-|F
…
Bạn thích cách nào nhất?
Chỉ một chút nữa thôi là bạn có thể soạn phần
đệm riêng cho mình rồi. Đây là một số điều cơ bản khác.
- Gam tương quan là gì?
- Có thể bạn nghe đâu đó là gam La thứ và Đô
trưởng là 2 gam tương quan với nhau. Thực ra rất đơn giản, 2 gam này đều có 7
nốt nhạc C,D,E,F,G,A; bản nhạc của chúng sử dụng cùng khóa biểu. [1]
- Có phải hệ thống 7 hợp âm của gam C cũng chính
là 7 hợp âm của gam Am? Chính xác, một điều bất ngờ thú vị ! (Thực ra không phải
như thế, nhưng tạm thời, cứ tạm coi là như thế)
- Vậy có thể nói 1 bài gam C cũng là bài gam Am
được không?
- Dĩ nhiên là không. Bài nào trưởng thường tười
vui, bài thứ thường u buồn. Bài Am thưởng kết bằng A, Đô trưởng kết bằng C. Hơn
nữa bài dùng gam Đô Trưởng thi sử dụng hợp âm chủ C và những hợp âm trưởng (F,G)
nhiều hơn và ngược lại. Dĩ nhiên có bài phức tạp có đoạn là C có đoạn là Am, có
thể có cả đoạn chuyển hẳn sang gam khác.
- Một điều đặc biệt về các bài gam thứ: trong
gam thứ thì có 3 hợp âm thứ (còn lại là 3 hợp âm trưởng và 1 hợp âm dim (giảm))
Ví dụ gam La thứ có Am, Dm và Em là hợp âm thứ
(còn có C,F,G là hợp âm trưởng). Bài hát gam La thứ, thưởng có xu hướng sử dụng
E (một chút nữa tôi sẽ nói đến E7) thay vì Em. Hãy chơi đàn thử, chuyển tử Em về
Am, rồi từ E về Am, rõ ràng E có sức hút về Am mạnh hơn.
Ở đây Mi là nốt thứ 5 trong gam La thứ (chính
xác hơn là âm giai La thứ) : Là-si-đô-rê-Mi, được gọi là nốt bậc 5 (dĩ nhiên D
là nốt bậc 4, F là bậc 6 .v.v.) Hợp âm bậc 5 có sức hút rất mạnh về hợp âm bậc
1, nhất là hợp âm trưởng, mạnh hơn nữa có thể dùng hơp âm bảy (sẽ nói sau).
Thưởng khi kết thúc bài bao giờ cũng là một hợp âm bậc 5, sau đó đưa về hợp âm
chủ.
VD So sánh Em ơi HN phố, vẫn đoạn cũ
… mảnh trăng mồ côi mùa |đông mùa đông năm |ấy
… Mì– La — Là–Si–Là–|Si—Là–Si—Là_Si|Đố
… —–F——————–|E——————–|F
… —–F——————–|Em——————-|F
- Từ đầu đến giờ toàn Đô trưởng với La thứ, chả
nhẽ không còn gam nào khác à? Muốn tìm gam khác quá dễ, chỉ cần biết cấu tạo của
gam:
Gam trưởng: 1-1-1/2-1-1-1-1/2 (đơn vị là 1
cung=2 phím trên guitar, nửa cung=1 phím)
VD:
Đô trưởng … C-D-E-F-G-A-B-C …
C-D,D-E,F-G,G-A,A-B cách nhau 1 cung (còn gọi là
quãng 2 trưởng), còn E-F,B-C chỉ có 1/2 cung (q 2 thứ). Chơi đàn lên là biết
ngay
Rê trưởng: D-E-F#-G-A-B-C#-D
D-E,E-F#,G-A,A-B,B-C# cách nhau 1 cung, còn
E-F#,C#-D cách nhau 1/2 cung.
Gam thứ 1-1/2-1-1-1/2-1-1
VD:
La thứ A-B-C-D-E-F-G-A
A-B,C-D,D-E,F-G,G-A cách nhau 1 cung, B-C,E-F
cách nhau 1/2 cung
Son thứ G-A-Bb-C-D-Eb-F-G
G-A,Bb-C,C-D,Eb-F,F-G cách nhau 1 cung,
A-Bb,D-Eb cách nhau 1/2 cung
- Thế nào là hợp âm 7?
- Hợp âm 7 là hợp âm
4 nốt, gồm có 1 hợp-âm-ba
và nốt bậc 7. Hợp-âm-ba trưởng thêm nốt thứ 7 thì là hợp âm 7 trưởng. H/â 7
trưởng rất hay được sử dụng. H/â-ba thứ thêm nốt 7 là hợp âm 7 thứ. Đơn giản như đang
giỡn thế thôi.
VD:
H/â E: E-G#-B thêm nốt Rê (là bậc 7 của Mi) là
E-G#-B-D sẽ là hợp âm E7
H/â Am: A-C-E thêm nốt Son (bậc 7 của A) là
A-C-E-G là hợp âm Am7
H/â 7 có sức hút về hợp âm chủ rất mạnh, mạnh
hơn h-â-ba trưởng bình thường, trước khi chuyển về hợp âm chủ thường hay ưu tiên
sử dụng hợp âm 7 ở bậc 5 (VD G7->C, E7->Am, D7->G…)
Ngoài ra có thể thành lập hợp âm 6, hợp âm 9 VD
C-E-G-D là C9 (nốt D là bậc 9 của C) Các hợp âm này mở rộng bảng màu hòa thanh
ra … vô biên, tùy các bác muốn tô hươu vượn gì cũng được sất
Thay lời kết
Với những điều trên, bạn đã có để phối hòa thanh
cho tất cả các bài mà bạn thích, nhưng để đạt trình độ xuất chúng đến mức vừa
nghe hát vừa đệm theo được một bài mình chưa hề biết hòa thanh thì không thể
ngày 1 ngày 2 mà là 1 quá trình dài, đòi hỏi bạn phải luyện tập, một đôi tai
nhạy cảm âm nhạc sẽ giúp bạn đi nhanh hơn. Sau đây là những điều bạn phải làm để
luyện cho mình đôi tai :
- Viết ra tất cả các nốt của tất cả các gam khác
nhau (âm giai) C,C#,Db,D…; trương và thứ (không phải học thuộc!!)
- Ghép đôi những gam tương quan
- Viết ra tất cả các hợp âm của từng gam một,
mỗi hợp âm, viết từng nốt của hợp âm, theo mẫu sau:
C – F – G
| | | Bdim
Am – Dm – Em
Chú ý: chuyển tone thường
dùng và dễ nhớ là 1_4_5 (C-1
D-2 E-3 F-4
G-5)
ta chọn C - F - G , nếu 1 Trưởng thì trưởng
hết nếu thứ thì thứ hết. Trưởng thứ là do dấu hóa ở đầu bản nhạc.)
- Tìm bản nhạc của các bài hát bạn yêu thích và
đặt hợp âm cho chúng trên bản nhạc, sau đó chơi đàn nghe thử hòa âm của mình và
chỉnh sửa.
- Dò nốt của các bản nhạc bạn thích nhưng không
có bản nhạc, đặt hòa âm cho chúng
- Với mỗi bản nhạc bạn đã đặt hòa âm, thử chuyển
lên, xuống một vài tông, VD Đô trưởng chuyển lên Rê, Mi, Fa trưởng, xuống Si, La
trưởng …
- Dần dần, bạn sẽ quen với sự chuyển dịch của
hòa âm, tiến tới có thể đệm theo một bài mà bạn chưa hề biết hòa âm, trong một
vài giọng mà bạn đã thành thạo.
- Hợp âm là hợp của nhiều âm (nốt). Thường dùng
nhất là hơp-âm-ba, có 3 nốt tạo bởi 2 quãng 3 tiếp
nối nhau (quãng 3 là quãng 3
nốt nhạc. VD: Đồ(1)-(rê(2))-Mi(3), Mi(1)-Sol(3),
từ Fa đến La là quãng 3)
Chú ý 1:Thường dùng nhất
là hợp-âm-ba=> gồm 3 nốt
Chú ý 2: 3 nốt cách quãng
3=>3 nốt là 1_3_5
Thế nghĩa là đoạn nhạc mà giai điệu có các nốt
Đô, Mi chẳng hạn thì có thể đệm bằng hợp âm Đô trưởng (Đô-Mi-Son)
hoặc La thứ
(La-Đô-Mi).
Nếu chỉ có nốt
Rê thì có thể đệm bằng hợp âm Rê thứ
(Rê-Fa-La) hoặc
Son trưởng (Son-Si-Rê) …
- Hợp âm 7 là hợp âm
4 nốt, gồm có 1 hợp-âm-ba
và nốt bậc 7. Hợp-âm-ba trưởng thêm nốt thứ 7 thì là hợp âm 7 trưởng. H/â 7
trưởng rất hay được sử dụng. H/â-ba thứ thêm nốt 7 là hợp âm 7 thứ. Đơn giản như đang
giỡn thế thôi.
C – F – G
| | | Bdim
Am – Dm – Em
Chú ý: chuyển tone thường
dùng và dễ nhớ là 1_4_5 (C-1
D-2 E-3 F-4
G-5)
ta chọn C - F - G , nếu 1 Trưởng thì trưởng
hết nếu thứ thì thứ hết. Trưởng thứ là do dấu hóa ở đầu bản nhạc.)
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét